Sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước trong Việc quốc hội thảo luận, quyết định ngân sách nhà nước

17/09/2013
Triển khai nhiệm vụ khoa học năm 2009 - 2010, Viện NCLP đã chủ trì tổ chức nghiên cứu đề tài cấp cơ sở “Sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước trong quyết định của Quốc hội về ngân sách nhà nước” do PGS.TS. Đặng Văn Thanh làm Chủ nhiệm. Bài viết này tóm tắt một số nội dung chủ yếu của đề tài liên quan đến giá trị báo cáo kiểm toán nhà nước, thực trạng sử dụng và những giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước trong quyết định ngân sách nhà nước của Quốc hội.

1. Giá trị và lợi ích của hoạt động kiểm toán nhà nước

Ở hầu hết các nước trên thế giới, công cụ kiểm tra tài chính công cao nhất của Nhà nước là cơ quan Kiểm toán Nhà nước, còn gọi là cơ quan Kiểm toán Tối cao. Ở nước ta, Kiểm toán Nhà nước được thành lập theo Nghị định 70/CP ngày 11.7.1994 của Chính phủ và sau đó là Nghị định số 93/2003/NĐ-CP ngày 13.8.2003. Ngày 14.6.2005, Quốc hội đã ban hành Luật Kiểm toán Nhà nước, trong đó quy định: “Kiểm toán Nhà nước là cơ quan chuyên môn về lĩnh vực kiểm tra tài chính nhà nước do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật” (Điều 1). Mục đích của hoạt động kiểm toán nhà nước là “Phục vụ việc kiểm tra giám sát của Nhà nước trong quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước; góp phần thực hành tiết kiệm, chống tham nhũng, thất thoát, lãng phí, phát hiện và ngăn chặn hành vi vi phạm pháp luật; nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước”.

Hoạt động kiểm toán nhà nước và báo cáo kiểm toán nhà nước có giá trị rất lớn trên cả 3 phương diện: giá trị vật chất, giá trị tinh thần và giá trị pháp lý. Ý kiến của kiểm toán được hình thành trên cơ sở các phương pháp chuyên môn, nghiệp vụ, với các bằng chứng của kế toán đã được đánh giá. Hơn nữa, hoạt động của kiểm toán được tiến hành độc lập, trên nguyên tắc trung thực, khách quan và chỉ tuân thủ pháp luật. Dó đó, báo cáo kiểm toán nhà nước là có căn cứ, đáng tin cậy.

Giá trị của hoạt động kiểm toán nhà nước là tạo dựng lòng tin, duy trì và nuôi dưỡng niềm tin của xã hội, của nhân dân vào một nền tài chính quốc gia lành mạnh, vào một hệ thống ngân quỹ quốc gia được quản lý, được kiểm soát và sử dụng đúng mục đích, có hiệu quả. Báo cáo, ý kiến của Kiểm toán Nhà nước là thông tin và cơ sở pháp lý tin cậy cho việc thảo luận, cho việc đánh giá, phục vụ các hoạt động giám sát và quyết định của Quốc hội, HĐND về kinh tế, tài chính quốc gia, NSNN và ngân quỹ nhà nước.

Hoạt động kiểm toán nhà nước đem lại những lợi ích: (i) Xác nhận và chỉ ra thực trạng quy mô và tình trạng sức khỏe của nền tài chính quốc gia; (ii) Với chức năng kiểm tra, đánh giá, xác nhận tính đúng đắn, hợp pháp, độ tin cậy của các thông tin, số liệu về NSNN, về hoạt động tài chính nhà nước sẽ góp phần nâng cao chất lượng, độ tin cậy của thông tin tài chính - kế toán; (iii) Góp phần tích cực vào quá trình công khai và minh bạch hoạt động tài chính nhà nước; (iv) Nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia, sử dụng ngân sách và ngân quỹ nhà nước, tạo bước chuyển quan trọng trong bố trí, sử dụng ngân quỹ quốc gia, ngân sách theo hướng tập trung, chống dàn trải; (v) Góp phần hoàn thiện thể chế và cơ chế quản lý kinh tế, tài chính.

Với những giá trị và lợi ích nêu trên, Kiểm toán Nhà nước là công cụ giúp Quốc hội, HĐND có căn cứ đánh giá thông tin, xác định độ tin cậy của thông tin để thảo luận và quyết định các vấn đề lớn của đất nước về kinh tế - xã hội, tài chính và NSNN. Điều 9 của Luật Kiểm toán Nhà nước quy định báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước là sự xác nhận về tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán ngân sách; đánh giá tính tuân thủ pháp luật, tính kinh tế, tính hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước. Báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước là một trong những căn cứ để Quốc hội sử dụng trong quá trình xem xét, quyết định dự toán NSNN, quyết định phân bổ NSTW, quyết định dự án và công trình quan trọng quốc gia được đầu tư từ nguồn NSNN; xem xét, phê chuẩn quyết toán NSNN và sử dụng trong hoạt động giám sát việc thực hiện NSNN, chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia, nghị quyết của Quốc hội về NSNN, dự án và công trình quan trọng quốc gia, chương trình phát triển kinh tế - xã hội, dự án và công trình xây dựng cơ bản quan trọng khác.

2. Sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước trong việc Quốc hội quyết định NSNN

Trong lĩnh vực tài chính nhà nước, NSNN là khâu quan trọng nhất, đảm bảo nguồn tài chính cho tất cả các lĩnh vực hoạt động. NSNN là một trong những đối tượng kiểm toán thường xuyên và chủ yếu của Kiểm toán Nhà nước. Đối tượng kiểm toán NSNN của Kiểm toán Nhà nước là hoạt động có liên quan đến quản lý, sử dụng NSNN. Luật Kiểm toán Nhà nước đã xác định rõ chức năng của Kiểm toán Nhà nước là kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ, kiểm toán hoạt động đối với mọi cơ quan, tổ chức có quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước. Hoạt động kiểm toán NSNN của Kiểm toán Nhà nước là việc kiểm tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính; tính tuân thủ pháp luật; tính kinh tế; hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng NSNN.

Hoạt động kiểm toán nhà nước là hoạt động độc lập, đánh giá và xác nhận một cách khách quan về thông tin tài chính - ngân sách. Kiểm toán Nhà nước đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, hợp pháp của tài liệu và số liệu kế toán, báo cáo quyết toán của các cơ quan nhà nước, các đơn vị sự nghiệp, đơn vị kinh tế nhà nước và các đoàn thể quần chúng, tổ chức xã hội sử dụng NSNN. Kiểm toán Nhà nước thực hiện kiểm toán các Báo cáo dự toán, các phương án phân bổ NSTW và Tổng quyết toán NSNN của Chính phủ trước khi trình Quốc hội xem xét phê chuẩn.

Từ việc phân tích thực tiễn hoạt động của Quốc hội, đề tài đã khẳng định việc sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước đã góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Quốc hội trong việc quyết định dự toán NSNN, phân bổ NSTW và phê chuẩn quyết toán NSNN. Trong những nhiệm kỳ vừa qua, Quốc hội ngày càng phát huy vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thay mặt nhân dân quyết định các vấn đề về tài chính - ngân sách theo hướng thực chất hơn, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giải quyết tốt hơn các vấn đề an sinh xã hội, xóa đói, giảm nghèo, đảm bảo quốc phòng, an ninh, đối ngoại; duy trì và giữ vững các cân đối vĩ mô, cân đối NSNN một cách tích cực, dư nợ nước ngoài của quốc gia ở mức hợp lý. Đẩy mạnh sự phân công, phân cấp, tạo sự chuyển biến quan trọng trong quản lý, điều hành NSNN theo hướng công khai, minh bạch.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, hoạt động của Quốc hội trong việc quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước về kinh tế - xã hội nói chung, quyết định dự toán ngân sách, phân bổ NSTW, quyết toán NSNN nói riêng còn những hạn chế nhất định. Nhiều vấn đề về tài chính, ngân sách chưa được thảo luận một cách sâu sắc và thật thấu đáo như: cân đối tích luỹ - tiêu dùng, cân đối thu chi ngân sách, cân đối xuất-nhập khẩu, cán cân thương mại, cán cân thanh toán trong nước và quốc tế, vay nợ và trả nợ, bội chi ngân sách và nguồn bù đắp bội chi.... Quốc hội chưa thực hiện đầy đủ quyền quyết định phân bổ ngân sách như Hiến pháp quy định. Chất lượng quyết định dự toán NSNN và quyết toán NSNN chưa cao, ít nhiều còn mang tính hình thức, chưa đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của nhân dân và cử tri trong cả nước.

Hạn chế trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng có một nguyên nhân khá cơ bản là thông tin. Hiện nay, Quốc hội còn thiếu những thông tin tin cậy, toàn diện, mang tính chuyên môn sâu làm căn cứ xem xét và đánh giá trước khi quyết định. Việc sử dụng kết luận của Kiểm toán Nhà nước như thế nào, việc tạo ra quy trình cung cấp thông tin, đánh giá thông tin sao cho hợp lý, tạo dựng quan hệ trong công việc vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Những thông tin và đánh giá thông tin về tài chính - ngân sách từ cơ quan chuyên môn, cơ quan tư vấn đến Quốc hội vẫn còn thiếu.

3. Một số kiến nghị, đề xuất nâng cao hiệu quả sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước trong việc Quốc hội quyết định NSNN

Để hoàn thiện và nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng kết quả kiểm toán nhà nước trong việc Quốc hội quyết định NSNN, phục vụ có hiệu quả việc nâng cao chất lượng và đảm bảo thực quyền của Quốc hội, đề tài kiến nghị triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

- Đề nghị xác lập địa vị pháp lý của Kiểm toán Nhà nước trong Hiến pháp. Hiện nay, theo quy định của Luật Kiểm toán Nhà nước thì Kiểm toán Nhà nước là cơ quan chuyên môn không thuộc bất cứ nhánh quyền lực nào của nhà nước pháp quyền và hệ thống chính trị, bộ máy tổ chức của nhà nước Việt nam. Với quan điểm hướng Kiểm toán Nhà nước trở thành công cụ quan trọng của nhà nước thực hiện kiểm tra, kiểm kê, kiểm soát việc quản lý và sử dụng NSNN, hỗ trợ giám sát, kiểm soát quyền lực, đặc biệt các quyền lực trong huy động, tập trung, phân phối và sử dụng tài chính quốc gia, ngân quỹ nhà nước trong nhà nước pháp quyền thì việc xác lập địa vị pháp lý của Kiểm toán Nhà nước trong Hiến pháp là thực sự cần thiết.

- Thông tin kinh tế - tài chính do kế toán, thống kê tạo lập và cung cấp, phục vụ các quyết định kinh tế phải đầy đủ, trung thực, có độ tin cậy cao. Kết luận do Kiểm toán Nhà nước chỉ ra các sai phạm, sở hở trong quản lý tài chính, trước hết là giúp Nhà nước, các đơn vị tài chính sử dụng NSNN hiểu rõ về thực trạng công tác quản lý tài chính trong từng đơn vị và trong toàn bộ nền kinh tế. Đây cũng là căn cứ tin cậy để Quốc hội xem xét, thảo luận và quyết định các chủ trương chính sách lớn, phê duyệt các báo cáo dự toán và quyết toán NSNN hàng năm.

- Phân tích và chọn lựa những thông tin thiết thực, trọng yếu mang tính tổng quát, chiến lược, phù hợp những vấn đề kinh tế - tài chính mà Quốc hội quan tâm xem xét, quyết định trong từng kỳ họp. Thông tin do Kiểm toán Nhà nước cung cấp phải hướng vào những yêu cầu của Quốc hội theo những chủ đề tập trung thảo luận và quyết định trong từng kỳ họp. Các chuyên đề giám sát được lựa chọn có trọng tâm, trọng điểm, mang tính điển hình và gắn với những nội dung của Nghị quyết. Quốc hội cũng cần hình thành cơ quan chuyên môn làm nhiệm vụ đánh giá, khai thác các kết quả kiểm toán.

- Đảm bảo được tính độc lập trong hoạt động của Kiểm toán Nhà nước. Tính độc lập là vấn đề cốt lõi của hoạt động kiểm toán, được hiểu theo cả hai khía cạnh: kiểm toán phải hoàn toàn độc lập, khách quan, vô tư trong khi thực hiện nhiệm vụ và được đảm bảo sự độc lập bằng các quy định, các chế tài để tránh mọi sự tác động trực tiếp hoặc gián tiếp. Với hoạt động độc lập, theo nguyên tắc khách quan và chỉ tuân theo pháp luật, Kiểm toán Nhà nước là công cụ quan trọng thực hiện quyền lực của nhân dân bằng kiểm kê và kiểm soát trong xây dựng và quản lý đất nư¬ớc. Ý kiến và sự xác nhận của Kiểm toán Nhà nước là sự đảm bảo độ tin cậy của các thông tin tài chính.

- Tăng cường tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin phục vụ Quốc hội. Đảm bảo thông tin trình ra Quốc hội có chất lượng, được đánh giá bởi cơ quan chuyên môn độc lập. Các thông tin cần phản ánh xác thực tình hình tài chính quốc gia và NSNN có sự xác nhận của cơ quan Kiểm toán Nhà nước trước khi trình ra Quốc hội thảo luận và quyết định.

- Về Tổng Kiểm toán Nhà nước. Để đảm bảo tính công khai, minh bạch tài chính, ngân sách của quốc gia, cần có quy định về sự hiện diện của Tổng Kiểm toán Nhà nước, với vị trí tham dự độc lập tại các kỳ họp của Quốc hội khi thảo luận, quyết nghị về kinh tế, tài chính, ngân sách… Sự hiện diện của Kiểm toán trưởng hoặc Tổng Kiểm toán Nhà nước tại kỳ họp Quốc hội hoặc kỳ họp HĐND là sự đảm bảo về sự tin cậy của các thông tin tài chính, ngân sách trình ra Quốc hội, HĐND, được dùng làm căn cứ để Quốc hội, HĐND thảo luận quyết định. Các quy định này cần được thể chế hóa, cụ thể hoá trong Luật tổ chức Quốc hội, HĐND, Nội quy kỳ họp Quốc hội, HĐND, Quy trình thảo luận và quyết định của Quốc hội, HĐND và Luật ngân sách nhà nước.

Hoàn thiện và nâng cao hiệu quả sử dụng kết quả kiểm toán trong việc Quốc hội quyết định NSNN là công việc phức tạp, có ý nghĩa quan trọng góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội về tài chính - ngân sách, tạo dựng và củng cố lòng tin của nhân dân vào Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Kiểm toán Nhà nước là công cụ kiểm tra tài chính của Nhà nước để thực hiện quyền lực của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng bằng kiểm kê, kiểm soát. Vấn đề đặt ra là cần xác lập quy trình và trách nhiệm cung cấp, sử dụng thông tin và đánh giá thông tin do Kiểm toán Nhà nước cung cấp một cách có hiệu quả, phục vụ việc nâng cao chất lượng, hiệu quả và hiệu lực hoạt động của Quốc hội trong việc quyết định tài chính, NSNN.

ThS. Đỗ Văn Thành Công

Nguồn tin: Viện Nghiên cứu lập pháp

Các tin đã đưa ngày:
Thăm dò ý kiến
Bạn có cho rằng xăng là nguyên nhân gây ra cháy xe không?



Hoạt động của Quốc hội - mang đầy hơi thở của cuộc sống